Wikingowie

Ekspansja Normanów w VIII-XI w. jej wpływ na dzieje średniowiecznej Europy

Normanowie, czyli “Ludzie Północy” to germańscy mieszkańcy Skandynawii, zwani również wikingami. Pochodzili z Norwegii, Danii i Szwecji, łączył ich tryb życia, pogańska religia, język i kultura. Nie odczuwali więzi narodowych, w działaniach kierowali się lojalnością o charakterze lokalnym w stosunku do społeczności czy wodza. Tworzyli agrarne społeczeństwo, składające się z trzech klas: niewolników ( thrall, najczęściej jeńcy wojenni), ludzi wolnych (rybacy, cieśle, itp.) i szlachty( bondi, właściciele ziemscy). To właśnie dzięki tym ostatnim społeczeństwo skandynawskie różniło się zasadniczo od reszty europejskich. Posiadłości bondi nie były bowiem obciążone żadnymi opłatami ani zależnościami lennymi (typowymi dla feudalizmu). Kolejną podstawową różnicą była obecność thingu – rodzaju parlamentu, uchwalającego prawa i sprawującego sądy. W teorii rządów, był to duży krok w stronę demokracji. Religia politeistyczna była odbiciem znanego Normanom świata, stworzyli oni bogatą i skomplikowaną mitologię. Śmierć była traktowana z dużą powagą, a groby w formie kurhanów poprzez swe staranne wyposażenie umożliwiają archeologom odkrywanie staroskandynawskiej kultury i zasięgu jej oddziaływania. Normanowie posługiwali się runami, czyli starożytnym pismem, wywodzącym się z łaciny.

Od pozostałych zdobywców średniowiecznej Europy odróżniał Skandynawów nierozerwalny związek z morskimi wyprawami i żeglugą. Morze wywarło na nich znacznie większy wpływ niż inne czynniki. Podróżując drakkarami (płytkie łodzie do podróży wgłąb ziemi) i knorrami (pełnomorskie okręty) prowadzili szeroko zakrojoną ekspansję. Do opuszczania macierzystych stron skłaniał niedostatek ziemi rolnej, chęć wzbogacenia się, banicja. Rozwój techniki żeglarskiej umożliwił włączenie się w międzynarodowy handel, odkrywanie i zasiedlanie nowych terenów. Przez trzy długie stulecia – od końca VIII do drugiej połowy XI – pojawiali się niespodziewanie na wielu terenach, byli prawdziwymi obywatelami świata. Przez wieki postrzegano Normanów wyłącznie jako bezlitosnych łupieżców i okrutnych niszczycieli, dopiero niedawno zaczęto doceniać tę twórczą siłę i energię, której wpływ na losy Europy trudno przecenić. “Ludzie Północy” stali się katalizatorem zmian w tkwiącym w bezruchu świecie. Byli pionierami.

Za początek okresu wikingów przyjmuje się splądrowanie klasztoru Lindisfarne w  793 r., po którym to wkrótce zniszczeniu uległy kolejne monastyry ( na wyspie Iona, Noirumutier). Ograbili tych przybytków tak wiele, iż podobno do chrześcijańskich litanii o owym czasie dodano nową prośbę: “Od furii Normanów wybaw nas, Panie”. Dla Europy nastały nowe czasy.

Pierwszy odnotowany napad na Starym Kontynencie skierowany był przeciwko Fryzji, która została złupiona i obłożona haraczem. Ofiarami wikingów padały następne ośrodki handlowe: Dorestad, Quentovic, Rouen, Nantes, spalono Hamburg. Stopniowo zwykłe grabieże nabrały charakteru międzynarodowych wypraw, a przełomowym okazał się rok 845, kiedy to zdobyto Paryż. Nie szczędzono również południa: największa wyprawa sięgnęła Hiszpanii, Afryki Północnej, doliny Rodanu i Włoch, przywożąc łupy i niewolników. Z czasem jednak stworzono coraz lepsze systemy obronne i wraz z końcem dziewiątego stulecia minęły złote czasy wypraw w te rejony. W 911 r. król Francji Karol Prosty zastosował metodę zatrudniania wikingów do pilnowania wikingów i nadał wodzowi Rollo miasto Rouen nad Sekwaną. Odtąd miasto to, wraz z przyległymi ziemiami, stanowiło teren księstwa Normandii, z wyjątkiem którego czas wikingów w Zachodniej Europie dobiegł końca. Trudno ocenić ich wpływ na ten obszar: zbyt wiele czynników miało wpływ na zachodzące zmiany. Do dalekosiężnych skutków należy jednak niewątpliwie rozbicie polityczne Frankonii. Kultura skandynawska tak znacząco różniła się od francuskiej, że Normandia musiała wybrać, którą drogą będzie podążać. Wybrała wariant drugi. Wilhelm będzie zatem zdobywać Anglię, jako francuski Norman.

Wikingowie osiedlili się na Szetlandach, Orkadach, Hebrydach, wyspie Man oraz w wielu innych punktach na wybrzeżu Szkocji. Nazwy miejscowości oraz inne świadectwa językowe wskazują na to, iż przejęcie władzy na tym obszarze przez Skandynawów miało charakter totalny. Kiedy naprawdę osadnictwo to nastąpiło, pozostaje kwestią otwartą, jednak najczęściej wskazuje się na początek wieku IX w. Powodem osiedlenia była bliskość Norwegii oraz zapotrzebowanie na stałą bazę wypadową do Anglii i Irlandii. Świadectwem głębokiego przywiązania do tradycji nordyckich jest m. in. fakt, iż po dziś dzień sprawy wewnętrzne wyspy Man rozstrzyga Tynwald – osobny od brytyjskiego parlament. Wczesne przyjęcie chrześcijaństwa na tych terenach zaowocowało interesującą kompilacją z elementami pogańskimi. Ponadto Wyspy Owcze do dziś pozostają duńskim terytorium zależnym.

Sporadyczne wyprawy w kierunku Irlandii rozpoczęły się już w VIII w. Utrzymanie tradycyjnych źródeł utrzymania wikingów było możliwe bardzo długo z uwagi na zmienne układy polityczne. Społeczeństwo podzielone na liczne państewka, nieustannie uwikłane w konflikty ułatwiało Normanom plądrowanie wielkich połaci kraju, byli oni nadto najmowani do rozstrzygania wewnętrznych sporów. Wkrótce rozpoczęli osiedlanie na wyspie, a z biegiem czasu asymilacja stała się niezaprzeczalnym faktem. Kultura nabrała stopniowo cech irlandzko – skandynawskich, a Dublin po zmiennych kolejach losu został najważniejszym centrum handlu po zachodniej stronie Wysp Brytyjskich. Pozwoliło to połączyć ze światem odizolowane dotąd rejony wyspy. Dopiero inwazja angielska w 1170 r. położyła kres tradycjom i obyczajom normańskim na tym obszarze. Mimo to wciąż odnajdujemy w języku irlandzkim wiele skandynawskich słów, niektóre imiona mają ten sam rodowód. Jednakże najważniejszym osiągnięciem Wikingów w tym przypadku jest położenie podwalin stolicy Irlandii.

Anglia była jedynym miejscem, gdzie Normanowie podbili ówczesne państewka i uzyskali tytuły królewskie, wyprawa na tę wyspę była  powodem chwały i dumy dla wikinga. Szczególnie aktywni na tym polu byli Duńczycy, stąd nazwa daniny składanej Skandynawom przez miejscową ludność – Danegeld (czyli “duńskie pieniądze”). Nowe przysłowie głosiło bowiem: “Wykup włócznię wymierzoną w twoją pierś, jeśli nie chcesz poczuć jej grotu”.

Już z IX w. mamy informacje o pochodach w głąb kraju – wyprawy zaczęły nabierać tempa i rozmachu. Przełomem jest informacja z 876 r. : “[…] jęli ją [ziemię]orać, aby zebrać plony”, Normanowie rozpoczęli zatem osiedlanie. Wkrótce jedynym niezależnym państwem było Wessex, rządzone przez króla Alberta Wielkiego, który z powodzeniem odpierał ataki. W 896 roku armia wikingów zrezygnowała z prób zagarnięcia owego obszaru. Z tego powodu Danelagen nigdy nie stało się polityczną całością. Normanowie odegrali ogromną rolę w rozwoju miast angielskich, ponadto wiele warowni wzniesionych przeciw nim stało się potężnymi osadami. Wikingowie założyli m. in. Cambridge, York i Lincoln, również nazwy ulic tych ośrodków mają skandynawskie pochodzenie. Sprawa przyjęcia chrześcijaństwa nie jest jasna: East Anglia przyjęła chrzest już w 878 r., podczas gdy część południowo – wschodnia długo pozostawała pogańska. Na tym religijnym tle mamy do czynienia z wielkim rozkwitem rzeźby w kamieniu, obecnej niemal w każdym klasztorze.

W X w. król Danii i Norwegii Sven Widłobrody wraz se swym synem Knudem zorganizował brzemienną w skutki wyprawę do Anglii. Sven po zdławieniu oporu i ucieczce władcy Ethelreda II do Normandii koronował się na władcę. Wkrótce jednak zmarł, a Ethelred wrócił z wygnania, tak więc młody Knud musiał odpłynąć w ojczyste strony. Jednakże już w 1015 r. powrócił na czele potężnej armii i w wielkiej bitwie pod Assandun odniósł zwycięstwo. Knud został władcą, a państwo podzielono na cztery okręgi jarlów. Zabezpieczył on kraj przed duńskim zagrożeniem. Wkrótce objął też skandynawskie trony, czyniąc siebie władcą całej Anglii, Danii, Norwegii i części Szwecji. Był dobroczyńcą Kościoła, ostro odcinał się od przewinień wikingów, a co najważniejsze zapewnił Anglii stabilizację. Nadany został mu zaszczytny przydomek “Wielki”. Gdy władzę po nim przejął Edward Wyznawca, wychowany w Normandii, nastąpił spadek wpływów skandynawskich. Śmierć Edwarda w 1066 r. spowodowała daleko idące zmiany, bowiem pojawiło się aż trzech pretendentów do tronu: wybrany na władcę przez Witenagemot Harold Godwinsson, król Norwegii Harald III Surowy, oraz książę normandzki Wilhelm. W wyniku bitwy pod Stamford Bridge klęskę ponieśli Skandynawowie, a król ich zginął na polu walki. Po tej wiktorii Anglosasi nie zdołali jednak zorganizować obrony przeciw drugiemu najeźdźcy przybywającemu z Normandii. W wielkiej bitwie pod Hastings zwycięstwo odniósł Wilhelm Zdobywca, co upamiętnia wspaniały gobelin, noszący nazwę tkaniny z Bayeux. Wilhelm ukoronowany na władcę Anglii, szybko i zdecydowanie przystąpił do wprowadzania reform. Opanował całe terytorium posługując się taktyką “spalonej ziemi”, obsadził swoimi ludźmi wszystkie najważniejsze stanowiska w państwie. Kluczową innowacją stworzoną przez nowego króla było ukształtowanie nowego i niespotykanego na kontynencie systemu feudalnego. Funkcjonujący zgodnie z zasadą Wasal mojego wasala jest moim wasalem, pozwolił średniowiecznej Anglii w przeciwieństwie do reszty Europy uniknąć rozdrobnienia.

Przejęcie władzy przez lennika króla Francji było brzemienne w skutkach, pociągało bowiem za sobą szereg skomplikowanych związków personalnych, które były podstawą angielskich pretensji do tronu francuskiego. W połowie XIV zatargi te przybiorą kształt pierwszego konfliktu ogólnoeuropejskiego – wojny stuletniej. Przez prawie sto lat Skandynawia miała decydujący wpływ na rozwój wydarzeń w Anglii, co umożliwiło jej orientację na międzynarodowe kontakty.

Okres wikingów był zwrotnym dla wysp na Atlantyku. Islandia, Wyspy Owcze oraz Grenlandia zostały skolonizowane przez Skandynawów i po dziś dzień obszary te są ich własnością. Ziemia tam była wolna i dziewicza, a prowadzenie w Norwegii rządów silnej ręki przez Haralda Pięknowłosego skłaniało wielu wodzów do poszukiwań nowych terenów. Dziś dzięki badaniom archeologicznym mamy pewność, że założenie Reykjaviku to zasługa wikingów, również Kjalarnesting – najstarsza instytucja społeczna Islandii to ich dzieło. Od wieku XI trwała zależność tej wyspy od Norwegii – dopiero rok 1944 położył kres temu związkowi. Wraz z końcem wieku X Grenlandia została zasiedlona przez skandynawskich chłopów. Wyginęli oni wraz z końcem średniowiecza i dotychczas nie udało się wyjaśnić tego zjawiska.

Wikingowie odkryli Amerykę – zwaną przez nich Winlandią – przeszło 500 lat przed Kolumbem. Najprawdopodobniej dotarli do Nowej Fundlandii lub na półwysep Labrador. Nie doszło tam do stałego osadnictwa, być może ze względu na konflikty z miejscową ludnością.

Wyprawy skandynawskie na wschód i południe zasadniczo różniły się od pozostałych, zbliżano się bowiem do gospodarczego i kulturalnego centrum świata. Przeważnie udział w nich brali mieszkańcy Szwecji, choć nie byli oni jedyną grupą podróżnych. Najstarsze ślady obecności wikingów na na tym obszarze pochodzą z VIII w., a powodem tych eskapad była chęć uczestnictwa w dalekosiężnym handlu. Arabskie srebro było trwałą podporą zarówno ruskiej, jak i skandynawskiej gospodarki. W 860 r. próbowano zdobyć Bizancjum, przeprawiano się również przez Morze Kaspijskie, aż do odległego Bagdadu, co doskonale obrazuje nam skalę i znaczenie tych wypraw. Najczęściej miały one na celu pozyskanie rzadkich, egzotycznych towarów, takich jak jedwab czy korzenie. W X i XI w. wielu wikingów służyło jako żołnierze najemni u  imperatora bizantyjskiego (tworząc słynną elitarną gwardię wareską) lub książąt włoskich, przez co brali udział w rozgrywkach pomiędzy cesarstwami. Wodzowie normańscy od XI w. zakładali własne księstwa w południowych Włoszech. Jeden z nich – Robert Guiscard zjednoczył w swych rękach znaczną część tych ziem i wyparł stamtąd Arabów i Bizantyjczyków. Ponadto jego wojska w roku 1053 pokonały w bitwie pod Civitate armię papieża Leona IX, uznając go jednocześnie za swego zwierzchnika. To niefortunne położenie zmusiło Głowę Kościoła do uznania podbojów Normanów – posunięcie to świadczy o mistrzostwie dyplomatycznym wikingów. Bitwa ta ze względu na skutki bywa często porównywana do zwycięstwa spod Hastings. Inny z normańskich zdobywców – Roger rozpoczął podbój Sycylii, a jego syn Roger II połączył te posiadłości z południowowłoskimi i koronował się na króla. Były to fundamenty przyszłego Królestwa Obojga Sycylii. Inni wodzowie prowadzili szeroką ekspansję w kierunku Grecji, ponadto w czasie pierwszej krucjaty utworzyli w Syrii księstwo ze stolicą w Antiochii. Szereg konfliktów między Normanami a Bizancjum znacznie osłabił cesarstwo, a w ostatecznym rezultacie znacznie przyczynił się do jego rozpadu.

Jak podają kroniki, ponoć w 862 r. wezwano trzech braci  wikingów: Ruryka, Sineusa i Truwora, aby rządzili plemionami północnej Rusi i Estonii. Ruryk po śmierci towarzyszy przejął ich terytoria, po czym stał się protoplastą rodu staroruskich książąt. Z Kijowa uczynił faktorię handlową, a także stolicę państwa, które szybko się rozrastało i pretendowało do roli mocarstwa. W 988 r. Włodzimierz Wielki przyjął chrzest w obrządku wschodnim, a w czasie panowania jego syna Jarosława Mądrego związki ze Skandynawią zostały wzmocnione dzięki małżeństwom między dynastiami panującymi. Wikingowie zakładali najczęściej tymczasowe  osady funkcjonujące jako stacje handlowe, jednak część z nich z pewnością mieszkała na Rusi Kijowskiej na stałe. Stosunki Normanów z miejscową ludnością były dobre, o czym świadczą wspólne pochówki. Podobnie jak w innych miejscach ekspansji, również na tym terenie powstała  wyjątkowa synteza sztuki. Ze względu na duże różnice artystyczne między stylem skandynawskim a słowiańskim, efekty tego wymieszania bywają fantazyjne, niemalże groteskowe.

            Świat wikingów był olbrzymi. Objął swym zasięgiem Europę, aż do Morza Śródziemnego i otoczył ją zarówno ze wschodu, jak i z zachodu. Ich obecność przyczyniała się zatem do przepływu doświadczeń i osiągnięć kulturowych. Zaczynając jako łupieżcy, wkrótce stali się zdobywcami, odkrywcami, ojcami narodów. Zajmowali się dalekosiężnym handlem, co skutkowało powstaniem miast targowych rządzących się normańskimi prawami.  Powstały nowe potężne państwa, stare upadały, zaś na Rusi i w Normandii władzę objęły dynastie pochodzenia skandynawskiego. Grenlandia, wyspa Man, Wyspy Owcze, Szetlandy, Orkady, Hebrydy, Islandia – to wszystko były ziemie wikingów. W tej ostatniej wikingowie stworzyli pierwszą w Europie republikę, położyli również podwaliny pod budowę państwa rosyjskiego. Założyli pierwsze miasta w Irlandii, a odkrycie Ameryki było ukoronowaniem niesamowitej historii podbojów i ekspansji.  Za datę kończącą ten burzliwy okres przyjmuje się rok 1066 – wyprawa do Anglii była ostatnią w wielkim normańskim stylu. Po dziś dzień świat ten inspiruje i zachwyca, stanowi przedmiot rozległych badań archeologicznych.

Charakter tych nieustraszonych  zdobywców oddaje strofa pewnej sagi:

“Nie nam kryć się
za tarczą w walce
z lęku przed oręża szczękiem, […]
głowę niósł wysoko będę
w walce gdzie miecz spotyka czaszkę”

Agnieszka Dziki

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s